Kulturalnie o zrównoważonym rozwoju2022-02-04T18:52:00+01:00

Wramach programu Kulturalnie o zrównoważonym rozwoju podejmujemy krytyczny namysł nad rolą kultury we wdrażaniu Celów Zrównoważonego Rozwoju. Kultura stanowi podstawę umożliwiającą zrozumienie strategii i działań podejmowanych w procesie wdrażania celów Agendy 2030. W CZR UG prowadzimy badania związane z kulturą (dla) zrównoważonego rozwoju, inicjujemy dyskusje dotyczące istotnych wyzwań współczesnego świata, tworzymy wirtualną półkę z książkami związanymz celami SDG, podejmujemy działania mające na celu promocję wizji budowy lepszego świata z korzyścią dla mieszkańców planety oraz jego naprawy, koncentrując się na 5 obszarach znanych z Agendy 2030: ludziach, planecie, dobrobycie, pokoju, partnerstwie.

Półka z książkami CZRUG

Aktualności programu

Kultura a zrównoważony rozwój

Trudno się nie zgodzić, że dziś kultura, niezależnie od jej definicji, stanowi podstawę rozumienia zależności pomiędzy zagadnieniami ekonomicznymi, środowiskowymi i społecznymi. Została ona określona czwartym filarem zrównoważonego rozwoju przez J. Hawkesa [2001], a w 2013 r. przyjęto deklarację UNESCO, w której kultura stała się kluczową strategią wdrażania zrównoważonego rozwoju [UNESCO, 2013]. W rzeczonym dokumencie kulturę uznaje się za podstawę dobrobytu społeczno-ekonomicznego, ale jednocześnie brak ostrości tego pojęcia prowadzi do trudności we wdrażaniu kultury w polityce zrównoważonego rozwoju, w konkretnych strategiach rozwoju na poziomie globalnym, regionalnym czy lokalnym.

Jeśli zgodnie z ideą zrównoważonego rozwoju powinniśmy zostawić Ziemię w tak dobrym lub lepszym stanie dla przyszłych pokoleń, niż ją zastaliśmy [Brundtland], kultura powinna nieustannie stawać się forum otwartej rozmowy między podmiotami, inspirującym ludzkość twórczymi pomysłami, zachęcającym do krytycznego myślenia, wzajemnego szacunku, empatii, zaufania, motywującym do podejmowania ryzyka w istotnych sprawach. Za pośrednictwem działań kulturowych należy nieustannie aktywizować różnego rodzaju społeczności i zachęcać je do pracy na rzecz rozwoju społeczeństwa. Aktywne życie kulturalne pociąga za sobą promocję demokracji i stwarza warunki do rozwoju społeczeństwa obywatelskiego.

Kultura w zrównoważonym rozwoju

Kulturę należy postrzegać jako integralną część samej koncepcji zrównoważonego rozwoju. Jako jego czwarty filar wnosi do społeczeństwa podstawowe wartości, które są nie mniej ważne, niż zagadnienia ekologiczne, społeczne i ekonomiczne. Fundamentalne wartości, którymi kieruje się określona społeczność wspierają rozwój kultury i umożliwiają rozwój społeczny. Różnorodność form wyrazu kulturowego, innowacyjne sposoby wprowadzania sztuki i kultury w przestrzeń społeczną przyczyniają się do budowania społeczeństwa obywatelskiego.

Kultura dla zrównoważonego rozwoju

Kultura pomaga zapewnić zrównoważony ekologicznie rozwój. W tej roli kultura jest postrzegana przede wszystkim jako narzędzie, które pomaga wyjaśniać i ujmować w odpowiedniej perspektywie wyzwania, zwłaszcza ekologiczne, przed którymi stoi świat. Jest również postrzegana jako medium, które może łączyć i równoważyć inne filary koncepcji SDG, ponieważ bez kultury nie ma interakcji między perspektywami ekologicznymi, ekonomicznymi i społecznymi w zrównoważonym rozwoju.

Kultura jako zrównoważony rozwój

W tej perspektywie kultura jest zwykle rozumiana bardzo szeroko. Staje się ona synonimem ludzkiego działania i interakcji – i jest rzeczą oczywistą, że bez niej nie ma społeczeństwa. Jest działaniem samym w sobie, fundamentem, na którym opierają się wszelkie działania, pozornie nie mające z nią wiele wspólnego. Kultura scala wszystkie składowe zrównoważonego rozwoju, podejmując kwestie:

zapewnienia wolności wypowiedzi artystom i innym osobom zaangażowanym w sferę kultury;
przyczyniania się do wzrostu gospodarczego dzięki wspieraniu branży kreatywnej; 
umacniania pokoju na obszarach pokonfliktowych dzięki działaniom artystycznym i kulturalnym;
promowania dialogu i współpracy międzykulturowej.

Literatura (dla) zrównoważonego rozwoju

Cele Zrównoważonego Rozwoju (ang. Sustainable Development Goals – SDGs) to plan działania na rzecz przemian i przeobrażeń świata, w którym potrzeby obecnego pokolenia mogą być zaspokojone w sposób zrównoważony, z szacunkiem dla środowiska oraz z uwzględnieniem potrzeb przyszłych pokoleń. 17 Celów zrównoważonego rozwoju i związanych z nimi 169 działań stanowi podstawę Agendy 2030 na rzecz zrównoważonego rozwoju świata, uwzględniającej aspekt ekonomiczny, społeczny i środowiskowy. Plan ten wskazuje na najważniejsze wyzwania naszych czasów. Przedstawia wizję budowy lepszego świata z korzyścią dla mieszkańców planety oraz jego naprawy. Skupiają się one wokół 5 obszarów: ludzie, planeta, dobrobyt, pokój, partnerstwo (ang. 5x P: people, planet, prosperity, peace, partnership). W opinii publicznej trzy filary zrównoważonego rozwoju obejmują ekologię, ekonomię i społeczeństwo (Zapf 2016, 15). Od pewnego momentu za czwarty filar zrównoważonego rozwoju uznaje się kulturę [UNESCO, 2013]. Jednocześnie funkcjonuje pojęcie „sztuki zrównoważonego rozwoju” (ang. sustainable art), za którym kryje się działalność artystyczna charakteryzująca się świadomością ekologiczną, przeciwdziałaniem przemocy, odrzucaniem antropocentrycznego modelu oraz inicjatywami na rzecz kształtowania demokracji i społecznej sprawiedliwości (Fowkes, 2015). Na gruncie polskim zadomowiło się pojęcie ekokrytyki, które jest kategorią opisującą nurty interpretacyjne zorientowane na teksty (nie tylko literackie) jako źródło wiedzy o relacjach łączących człowieka z jego środowiskiem (Czapliński 2017, Ubertowska, 2018, Tabaszewska 2018). Ekokrytyka koncentruje się na rozbudowanej relacji literatura–środowisko. Kulturowe teorie literatury zaś uznają literaturę za jedną z wielu (wcale nie najważniejszą) praktyk symbolicznych (dyskursem) poddanych społecznym regułom produkcji i kontroli. Autor i czytelnik zostają wezwani do swych ról nie przez swoje prywatne upodobania, lecz przez panujące ideologie oraz sposoby kulturowego usytuowania: płeć, przynależność klasową i etniczną. Badacze literatury analizują stereotypowe przedstawienia, które stały się matrycą w procesie powstawania lokalnych tożsamości, śledzą strategie konstruowania znaczeń w kulturach podporządkowanych imperialnemu centrum. Jednocześnie prowadzi się badania nad tekstami ujednolicającymi kultury czy grupy społeczne i nad tymi, które sprzeciwiają się takim postawom wobec mniejszości religijnych i społecznych w strukturach danej zbiorowości oraz relacji między centrum i marginesem. Opisane badania koncentrują się na poszczególnych zagadnieniach istotnych z perspektywy Agendy 2030, tworząc nowe odczytania i dyskursy, pozostające jednak oddzielone od siebie. Ekokrytyka na przykład koncentruje się na środowisku, nie odwołując się do innych problemów współczesnego świata.

Literatura zrównoważonego rozwoju obejmowałaby teksty artystyczne, w których występują odniesienia na poziomie treści i formy do celów i zadań Agendy 2030. Zrównoważony rozwój w sensie tekstowym na gruncie badań literackich nie jest ustalonym ani jednolitym pojęciem, a polem międzydyskursywnych rezonansów, które nie jest na pierwszym planie, ale wyraźnie zawiera w sobie radykalny potencjał sztuki literackiej, zarówno w zakresie krytyki kulturowej, jak i eksperymentu estetycznego.

W jaki sposób w tekstach literackich (nie tylko stricte literackich, również pogranicznych i eksperymentalnych) odnosi się (na wielu poziomach: np. strategii tekstowej) do pięciu obszarów uznanych za kluczowe w Agendzie 2030: ludzi, planety, dobrobytu, pokoju, partnerstwa. W jakiego rodzaju tekstach – a więc i szerzej, sposobach mówienia – które mogą stanowić odpowiedź na aktualne problemy, znajdziemy problemy, zagadnienia, pytania, wątpliwości współbrzmiące z tymi wyrażonymi za pośrednictwem celów zrównoważonego rozwoju?

Przejdź do góry